Nesnelerine Göre Fiil Çatıları

A)NESNELERİNE GÖRE FİİL ÇATILARI:

— Nesne — yüklem ilişkisi — Bu bakımdan fiiller ikiye ayrılır:

1. Geçişli çatılı fiiller:

Nesne alabilen, yani yüklem olarak kullanıldıkları cümlelerde, istenirse, nesne bulundurabilen fiillerdir. “Neyi, kimi” sorularına cevap verebilirler. Öznenin yaptığı iş, bir varlık üzerinde gerçekleşir.

Doldurmak> Neyi doldurmak= Bardağı

Nesne

Okşamak> Kimi okşamak? = Çocuğu

Nesne

Taşımak, silmek, kırmak, boyamak, seyretmek, ütülemek, dikmek... gibi fiiller geçişlidir.

Uyarı:Geçişli fiillerin yüklem olduğu cümlelerde nesne kullanılmayabilir. Nesnenin kullanılmaması, fiilin geçişliliğini etkilemez. Yüklem geçişli olduğu halde nesne kullanılmamış olur.İstenirse, cümleye nesne eklene bilir.

Yıllar önce satmıştık. > Bu cümlede nesne yoktur; ancak istersek, “Yıllar önce evimizi satmıştık şeklinde nesne ekleyebiliriz. Çünkü, “satmak” fiili geçişlidir.

2) Geçişsiz Çatılı Fiiller:

Nesne alamayan, yani yüklem olduğu cümlelerde, is tense de, nesne kullanılamayan fiillerdir. Bu fiiller “neyi, kimi” sorularına cevap veremezler; öznenin yaptığı iş başka bir varlığı etkilemez, kendi üzerinde kalır.

Darılmak       Sevinmek       Doymak        Üzülmek      Ağlamak         Bayılmak... bu kelimelere “neyi, kimi” sorusu sorulduğunda cevap vermezler.

Konuşulanlara kulak asmazdı.(yüklem Geçişsiz)

 “Neyi kulak asmamak? = Cevap yok.

Uyarı:

Bazı fiiller bulundukları cümledeki anlamlarına göre geçişili veya geçişsiz olabilirler.

Gezmek, çalmak, yüzmek, sürmek, geçmek...

Dereyi zorla geçtik. (geçişli fiil)

Ben bu dersten geçtim. (geçişsiz fiil)

Biraz bu koyda yüzeceğiz(geçişsiz fiil)

3) Oldurgan fiiller

Geçişsiz fiil tabanlarına “—(i)t, —(i)r, —tir” ekleri getirilerek geçişlilik özelliği kazandırılabilir. Böyle fiillere “OLDURGAN” fiiller denir.

(Geçişsiz fiil) + (—it, —ir, —tir) = oldurgan fili

Kaçmak           Kaç - ır– mak. Ağlamak geçişsiz  Ağla - t - mak oldurgan

Kaçmak (geçişsiz)-kaçırmak(oldurgan)

Ağlamak(geçişsiz)- ağlatmak(oldurgan)

Ölmek(geçişsiz - öldürmek(oldurgan)…gibi

4) Ettirgen fiiller.

             Geçişli fiillerin tabanlarına “—(i)t, —(i)r, —tir” ekleri getirilerek geçişliliğin derecesi artırılabilir. Böyle fillere “ETTİRGEN” filler denir.

Çözmek ( geçişli)- çözdürmek (ettirgen).Yıkamak (geçişli) Yıkatmak(ettirgen)

Kırmak (geçişli) kırdırmak(ettirgen).Saklamak (geçişli) saklatmak(ettirgen)…gibi

Uyarı:

Ettirgen fiillerle oldurgan fiiller aynı eklerle oluşturulduğundan bunları karıştırmamalıyız. “—it, —ir, —tir” eklerinden birini alan fiil ya oldurgan ya da ettirgendir. Özneleri yapıcı olanlara oldurgan; yaptırıcı olanlara ettirgen deriz.

Fiillerin geçişliliği kullanılan bu eklerlerle daha da artırılabilir.

Çöz-dür-t-mek (iki defa geçişlilik artırılmış)…gibi

* Bazı fiiller aldıkları eklerle geçişli (oldurgan) olurken yapılarında değişiklik olur.

Gelmek - gel - dir — mek, ge — tir — mek.Uzanmak — Uzan — dır — mak, uza - t - mak

Görünmek — görün — dür — mek, göstermek Gitmek — git — tir — mek, götürmek