Öznelerine Göre Fiil Çatıları

B) ÖZNELERINE GÖRE FİİL ÇATILARI:

— Özne — Yüklem ilişkisi —

Fiiller, özne — yüklem ilişkisi bakımından dört grupta incelenir:

1) Etken Çatılı Filler:

Gerçek (yapıcı) özne alabilen, yani yüklem oldukları cümlelerde aldıkları özne, bildirilen eylemin yapıcısı olan fiiller etken çatılıdır.

Bu salonu Mehmet Usta boyadı.(etken)

Yahya Kemal şiirlerinde sonsuzluk duygusunu işlemiştir. (etken)

2) Edilgen Çatılı Filler:

Gerçek özne (yapıcı) alamayan, yani yüklem oldukları cümlelerde aldıkları özne, bildirilen eylemin yapıcısı değil, başkaları tarafından yapılan eylemlerden etkilenen bir varlık olan fiillerdir.Yani aslında nesnedir. Bunlar yüklem oldukları cümlelerde “sözde özne” alırlar.

Edilgenlik özelliği, eylem tabanlarına “—in, —il” eki getirilerek kazandırılır.

Çiçekler masanın üzerine serpildi.(edilgen— Etkilenen)

İsyancılar kısa sürede kent dışına çıkarıldılar. .(edilgen— Etkilenen)

Uyarı:

Edilgen fiillerin bazıları geçişili, bazıları geçişsizdir.  Edilgen — geçişli fiiler özne alır, bu Özneler ”sözde özne” denir.

Sualler çözülecekti. (sual-sözde özne-çözmek geçişli)

Edilgen — geçişsiz fiillerin yüklem oldukları cümlelerde özne olmaz.

Bataklıklar geçildikten sonra köye ulaşıldı (Edilgen — geçişsiz)

Saatlerce yürünecekti (Edilgen — geçişsiz)

3) Dönüşlü Çatılı Fiiller:

Yüklem olarak kullanıldıkları cümlelerde aldıkları özneler hem bildirilen eylemin yapıcısı, hem de kendi yaptığı eylemden yine kendisinin etkilendiği fiillerdir. Bu de “kendi kendinelik” anlamı da vardır. Yani özne yaptığı işten aynı zamanda kendisi de etkileniyorsa bu tür filer dönüşlü fiillerdir.

Çocuk yerde sürünüyordu.(Çocuk yerde kendini sürüyordu.)

Toplantıya ben de katıldım.(Toplantıya ben de kendimi kattım.)

Kadir sabahleyin kalktı yıkandı tarandı okula gitti. (yıkanma,taranma işini yapan ve etkilenen aynı kişi)

Bakınmak, sevinmek, sürtünmek, görünmez, gezini gibi.

Örneklerde görüldüğü gibi etken fiil tabanlarına rilen “—in, —il” eki “kendini, kendine, kendi kendini, kendine” sözlerinin yerini tutmaktadır.

Övünmek — Kendini övmek, Bürünmek — Kendini bürümek, Örtünmek — Kendini örtmek

Uyarı: 

Edilgen fiillerde kullanılan eklerle dönüşlü fiillerde kullanılan ekler aynıdır. Bu bakımdan karıştırılmamalıdır. Özne — yüklem ilişkisine bakılarak edilgenlikle dönüşlülük belirlenmelidir. Dönüşlü fiillerde özne hem işi yapar hem de yaptığı işten etkilenir. Hem fail hem de nesnedir.

v     isim soylu kelimelere “—len, —lan” eki getirilerek oluşturulan bazı fiillerde de dönüşlülük anlamı vardır:

Sinir — len — mek  Hoş — lan — mak...

v     Cümlelerde dönüşlülük anlamı fiil tabanlarına getirilen “—in, —il” ekiyle kazandırılabildiği gibi, dönüşlülük zamiri olan “kendi” sözcüğüyle de kazandırılabilir. Bu durumda yüklemdeki fiil, etken kalır.

Genç kız saatlerce boyandı.(dönüşlü fiil), Genç kız saatlerce kendini boyadı.(Etken fiil)

3) İşteş Çatılı Fiiller:

Bildirilen eylemin birden çok kişi, varlık tarafından veya karşılıklı yapıldığını bildiren; nitelikte eşitlik anlamı da yansıtabilen fiillerdir.

Etken eylem tabanlarına “—ış, —iş, —uş, —üş” eklerinden biri getirilerek oluşturulan işteş fiiller üç ayrı anlam yansıtırlar:

Karşılıklı yapma: Saatlerce bakıştık. Yok yere dövüştüler. Yıllardır yazışıyoruz

Bu fiillerde kullanılan “—iş” eki “birbirine, birbirini” sözlerinin yerini tutar:

İtişmek — Birbirini itmek, Buluşmak — Birbirini bulmak

Birlikte yapma:

Çocuklar oynaşıyor. Kuzular meleşti. Kuşlar uçuştu

Bu fiillerde kullanılan “—iş” eki “birlikte, beraberce” sözlerinin yerini tutar:

Öğrenciler gülüşüyordu — Birlikte gülüyordu.

Kaçışmak — Beraberce kaçmak.

 Nitelikte eşitlik:

Otlar kartlaştı. Ufuk kızıllaşmıştı. Onlar da yoksullaştı

Bu fiiller isim soylu kelimelere “—leş, —laş” eki getirilerek oluşturulur. Aldıkları özne, kendine özgü niteliği kaybederek fiilde bulunan isim soylu sözcüğün niteliğini kazanır. Çocuklaşmak — Çocuğa eşit olmak. Eşekleşmek — Eşeğe eşit olmak

Not:Bazı fiillerin kendilerinde işteşlik anlamı vardır. Yani etken fiil tabanlarına “—iş” eki getirilmediği halde “karşılıklı yapma” anlamı yansıtırlar.

Güreşmek, barışmak, savaşmak.., gibi.

“—ış, —iş eki alan her fiilde işteşlik özelliği yoktur.

  Sıkışmak, dolaşmak,...gibi