Fiillerde Yapı

FİİLLERDE YAPI

Fiiller yapı bakımından üç grupta incelenir

Basit (yalın), Türemiş fiiller, Birleşik Fiiller

a)Basit (yalın) Fiiller: Yapım eki almamış olan fiillerdir.

Koy -(mak) Bak -(mak), Gör -(mek) Çöz -(mek), Gez —(mek), At —(mak)

b) Türemiş fiiller: Basit sözcüklere yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. Türemiş fiiller ya isim soylu ya da fil soylu kök sözcüklerden türetilirler

Çiçek-ten-, it-il-,  çocuk-laş-, boğ-uş-, hasta-lan-, kaç-ır-

c) Bileşik Fiiller: Birden çok sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir.

oturuver—(mek), farkında ol—(mak),affet—(mek), kabul et—(mek), kulak as—(mak)

Bileşik fiiller oluşumları bakımından üç grupta incelenir:

1-Yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik filler:

(İsim  soylu kelime) + (Yardımcı fiil)

Türkçe’de yardımcı fiiller olarak çoğunlukla “etmek. eylemek, kılmak, olmak” fiilleri kullanılır. sabır + et(mek), hasta + ol(mak)

nazar + et(mek), rica + et(mek), red + et(mek) (reddetmek), namaz + kıl(mak

Uyarı: Yardımcı Fiil olarak kullanılan “et-, eyle-, ol-, kıl-“filleri asıl fiil olarak da kullanılabilir. Bunları ayırt edebilmek için anlamca kalıplaşmış, kaynaşmış olup olmadıklarına bakılır.

2- Kurallı (Özel) Bileşik Fiiller:

Herhangi bir fiille “a, e, ı, u, a” seslerinden biriyle birlikte “bilmek, durmak; kalmak, gelmek, yazmak, vermek” fiillerinden birinin kalıplaşmasıyla oluşurlar.

Yazıver-, bakakal-, okuyabil-, anlatıver-, gidebil-,      uyuyakal-

Bu fiiller, anlam özelliklerine göre beş grupta incelenirler:

a) Yeterlik Fiili:

(Herhangi bir fiil) + (-e) + (bilmek), yazabil(mek), koşabil(mek), görebil(mek),...

İkinci fiil “—(e) bilmek”  birinci fiile “gücü yetme, izin verme, olasılık” anlamlarından birini kazandırır.

Bu yükü taşıyabilirim > gücü yetme, dışarı çıkabilirsin > izin verme, iki güne kadar gelebilirim > olasılık

Yeterlik fiilinin olumsuzu yapılırken, genellikle ikinci fiil (bilmek) kullanılmaz.

Okuyabilmek — okuyamamak, yürüyebilmek —yürüyememek, çalışabilmek — çalışamamak

b)Tezlik Fiili:

(Herhangi bir fiil) + (—i) + vermek

İkinci fiil birinciye “çabukluk, acelecilik” anlamı kazandırır.

Çözüver(mek), koşuver(mek), atlayıver(mek)…

c)Sürerlik Fiili:

(Herhangi bir fiil) + (—e) + (gelmek, durmak, kalmak)

İkinci fiil, birinci fiile devamlılık anlamı kazandırır; fiilin belli bir süre devam ettiğini bildirir.

d) Yaklaşma Fiili:

(Herhangi bir fili) + (-e) + <yazmak)

İkinci fiil birinci fiile “az kalmışlık” anlamı kazandı,

Düşeyaz- (az daha düşecekti. Bayılayaz- (az daha bayılacaktı).Yurdumuz elimizden gideyazdı.(Az daha gidecekti)

e)Isteklenme Fiili:

(Herhangi bir fiil) + (—esi / —eceği) (tutmak /gelmek)

Göresi gel(mek),a ğlayacağı tut (mak)           

              İkinci fiil, birinci fiile “istek duyma” anlamı kazandırır.

     Bunlardan başka “beklenmezlik, yapmacık” bildi bileşik fiiller de vardır.

duymazlıktan gel(mek), çıkagel- (beklenmezlik)       

III Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller:

 İsim  soylu bir kelime ile bir fiilin, anlamlarını düşündürmeyecek biçimde kaynaşıp kalıplaşmalarıyla oluşan  bileşik fiillerdir. Bunlara “deyimleşmiş bileşik fiiller de denir.

Ağzını açma(mak), baş koy(mak), dili tutul (mak), çam devir(mek)

* Anlamca kaynaşmış bileşik fiiller, cümlenin öğeleri incelenirken bir bütün olarak alınır

* Çocuk o gün ağzını açmadı. Onu görünce dili tutuldu

                                           Yüklem                                                            Yüklem