Fiillerde Anlam( zaman-kip) Kayması

FİİLLERDE ANLAM (ZAMAN - KİP) KAYMASI

Herhangi bir kiple çekimlenmiş fiilin anlam olarak kendi anlamı dışına çıkıp başka bir kipin anlamını yansıtacak şekilde kullanılmasına anlam kayması denir.

Diğer bir söyleyişle kullanılan kip eki, anlamca başka bir kip ekinin yerini tutmaktadır. Yani görünüşle anlam farklıdır.

Yarın gidiyoruz. - Şimdiki zaman kip eki-, (—(i)yor gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.

Anlam kayması daha çok haber (bildirme) kiplerinde görülür.

a)Şimdiki Zaman Kipinde Anlam Kayması

Şimdiki Zaman Kipinde Anlam Kayması:

v     Gelecek zaman bildirmek amacıyla kullanılır yani “—(i)yor” eki, “-ecek, -acak” ekinin anlamını yansıtabilir.

Önümüzdeki yıl sınavlara giriyorum (gireceğim)

v     Geçmiş zaman bildirmek amacıyla kullanılır yani“—miş...” “—di….” eklerinin anlamını yansıtabilir.

Perşembe günü ölüyor(Ölmüş), cuma günü gömüyorlar.(Gömmüşler)

v     Geniş zaman bildirmek amacıyla kullanılır; ekinin anlamını yansıtabilir: Yani”-er” ekinin anlamını yansıtabilir.

Yazlarımı köyde geçiriyorum.(geçiririm)

b)Geniş Zaman Kipinde Anlam Kayması:

Anlatılan (—miş’li) geçmiş zaman bildirmek için kullanılır; yani “—miş...” ekinin yerini tutar:

Fatih İstanbul’u alır(almış); azınlıkların inançlarına dokunmaz.(dokunmamış)

v     Gelecek zaman bildirmek için kullanılır; yani eki “-er “eki –acak, -ecek” ekinin anlamını yansıtabilir:

Haftaya gelirim

v     Şimdiki zamanı bildirmek için kullanılır; yani “-er”  eki “.-(i)yor” ekinin anlamını yansıtabilir:

Sen hep böyle hata yaparsın.(yapıyorsun)

v     Emir bildirmek için kullanılır:

         Önümüzdeki yıl çalışır.(çalışacak) sınava girersin(gireceksin).

v     Bunlardan başka gelecek zaman kip eki “acak, -ecek…”. tahmin, emir, gereklilik... bildirmek; istek kipi “emir” bildirmek amacıyla da kullanılmaktadır.

  Şu yaşlı adam Neriman’ın dedesi olacak (olmalı/tahmin)

 Televizyonu kapatacak (kapat), uyuyacaksın (emir)